Het gezamenlijk ontwerpen van op bewijs gebaseerde interventies in de Kosovaarse context: het bevorderen van ons begrip via digitale kanalen
De prevalentie van psychische problemen in lage- en middeninkomenslanden blijft hoog in vergelijking met landen met een hogere sociaaleconomische status. Een lage sociaaleconomische status blijft een belangrijke voorspeller van slechtere psychische gezondheid, met name onder jongeren. Dit hangt vaak samen met beperkte toegang tot professionele hulpverlening, gefragmenteerde gezondheidszorgsystemen en een laag niveau van kennis over de beschikbare geestelijke gezondheidszorg in de betreffende gemeenschappen.
Digitalisering in de geestelijke gezondheidszorg brengt zowel uitdagingen als kansen met zich mee. Enerzijds zijn er beperkingen, zoals ongelijke toegang tot technologie, een laag niveau van digitale geletterdheid, zorgen over privacy en gegevensbeveiliging, en onvoldoende integratie in bestaande zorgsystemen. Anderzijds biedt het unieke mogelijkheden om de toegang tot zorg te verbeteren, vroegtijdige interventie te ondersteunen en flexibelere en schaalbare geestelijke gezondheidszorg te bieden via digitale platforms en AI-gebaseerde tools, waarmee enkele traditionele barrières in de geestelijke gezondheidszorg kunnen worden weggenomen.
Om de digitale aanpak beter te begrijpen, is de ngo “Për Mendje të Shëndoshë” (PMSH) uitvoerend partner van het door de EU Horizon gefinancierde project Reconnected in Kosovo. Dit project heeft als doel beter te begrijpen hoe maatschappelijke ontwikkelingen zoals migratie, sociaaleconomische status en geopolitieke onrust de geestelijke gezondheid van kwetsbare Europese burgers beïnvloeden. Hoewel het concept veelbelovend is, was het aanpassen van een grootschalig project aan de Kosovaarse culturele context een van de eerste en cruciale stappen om ervoor te zorgen dat de interventie duidelijk begrepen, haalbaar en in staat is om zinvolle en representatieve gegevens te genereren, met name voor bevolkingsgroepen met een lagere sociaaleconomische status in Kosovo.
De eerste implementatiefase richtte zich op het selecteren van een panel van belanghebbenden, bestaande uit representatieve informanten, waaronder klinisch psychologen, zorgverleners, experts op het gebied van volksgezondheid, maatschappelijk werkers, professionals uit jeugdgevangenissen en personen met een lage sociaaleconomische status. Aan de hand van het Reconnected Integrative Conceptual framework werden tussen 2024 en 2025 vijf workshops met het panel van belanghebbenden gehouden. De workshops waren gericht op het verfijnen van het integratieve conceptuele kader van het Reconnected-project door het identificeren en analyseren van de belangrijkste factoren die de geestelijke gezondheid in de Kosovaarse context beïnvloeden. Meer specifiek lag de focus op sociale en omgevingsuitdagingen, leefomstandigheden, sociale determinanten van geestelijke gezondheid, evenals individuele factoren en hoe deze op elkaar inwerken om de geestelijke gezondheid van de bevolking met een lage sociaaleconomische status te beïnvloeden.
Tijdens de workshops werden de belangrijkste maatschappelijke uitdagingen besproken die relevant zijn voor de aanpassing van het 'Reconnected'-project en voor de selectie en het ontwerp van interventies. Denk hierbij aan werkloosheid, armoede, jeugdgerelateerde problemen, migratie, pensionering, cultuur en stigma, ziektekostenverzekering en sociaal-politieke omstandigheden. Wat betreft de factoren die van invloed zijn op de geestelijke gezondheid, werd vanuit een omgevingsperspectief de nadruk gelegd op leefomstandigheden, slechte voeding, economische neergang, een afname van beschikbare diensten, een dalende kwaliteit van diensten, familieconflicten en een gebrek aan zinvolle activiteiten. Van de sociale determinanten van de geestelijke gezondheid die werden benadrukt, werd met name de nadruk gelegd op discriminatie, gebrek aan zorg en ondersteuning, slechte communicatie, antisociaal gedrag, ongelijke toegang tot diensten en sociaal gebrek aan respect. Deze factoren werden als belangrijk beschouwd voor de geestelijke gezondheid van individuen, omdat ze zowel de beschikbaarheid als de kwaliteit van sociale ondersteuningssystemen beïnvloeden, evenals de algehele sociale inclusie en het welzijn binnen de gemeenschap. Individuele factoren die werden genoemd, waren onder andere sociaal isolement, gebrek aan motivatie, hopeloosheid, een slechte lichamelijke gezondheid, schaamtegevoelens en een laag zelfbeeld. Deze factoren werden als belangrijk beschouwd voor het begrijpen van de manier waarop persoonlijke psychologische en fysieke toestanden bijdragen aan de geestelijke gezondheid, met name in combinatie met bredere sociale en omgevingsstressoren.
Belanghebbenden gaven aan dat de hierboven beschreven factoren het sterkst verband houden met psychische problemen zoals angst, depressie en middelenmisbruik bij mensen met een lage sociaaleconomische status. De inzichten uit het co-designproces suggereren dat dit conceptuele kader, samen met de voorgestelde aanpassingen, representatief is voor de Kosovaarse context. Het moet daarom zorgvuldig worden overwogen bij de culturele en digitale aanpassing van al het implementatiemateriaal, inclusief taalkundige herziening, en bij de rapportage van de bevindingen van zowel de observationele CEMA-studie als de gerandomiseerde trial. Hierbij moet worden gewaarborgd dat zowel de conceptuele als de digitale componenten van de interventie op passende wijze aansluiten bij de lokale behoeften en realiteit.
