Bashkë-dizajnimi i ndërhyrjeve të bazuara në prova në kontekstin kosovar: Avancimi i të kuptuarit tonë përmes rrugëve dixhitale
Prevalenca e problemeve të shëndetit mendor në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme (LMIC) mbetet e lartë krahasuar me vendet me status më të lartë socio-ekonomik, ku statusi i ulët socio-ekonomik vazhdon të jetë një parashikues i rëndësishëm i rezultateve më të dobëta të shëndetit mendor, veçanërisht tek të rinjtë. Kjo shpesh shoqërohet me akses të kufizuar në shërbime profesionale, sisteme të fragmentuara të kujdesit shëndetësor dhe nivele të ulëta të njohurive për shëndetin mendor rreth shërbimeve të shëndetit mendor të disponueshme në komunitetet përkatëse.
Dixhitalizimi në fushën e shëndetit mendor paraqet si sfida ashtu edhe mundësi. Nga njëra anë, ka kufizime të tilla si qasja e pabarabartë në teknologji, nivelet e ulëta të njohurive dixhitale, shqetësimet në lidhje me privatësinë dhe sigurinë e të dhënave, si dhe integrimi i pamjaftueshëm në sistemet ekzistuese të kujdesit shëndetësor. Nga ana tjetër, ai ofron mundësi unike për të përmirësuar aksesin në shërbime, për të mbështetur ndërhyrjen e hershme dhe për të ofruar mbështetje më fleksibile dhe të shkallëzueshme për shëndetin mendor përmes platformave dixhitale dhe mjeteve të bazuara në inteligjencën artificiale, duke ndihmuar në adresimin e disa prej barrierave tradicionale në kujdesin shëndetësor mendor.
Për të kuptuar më mirë qasjen dixhitale, OJQ-ja “Për Mendje të Shëndoshë” (PMSH) është partner zbatues për projektin Reconnected të financuar nga BE Horizon në Kosovë, i cili synon të kuptojë më mirë se si zhvillimet shoqërore si migrimi, statusi socio-ekonomik, trazirat gjeopolitike formësojnë shëndetin mendor të qytetarëve evropianë, nga prejardhje të cenueshme. Megjithëse premtuese në koncept, përshtatja e një projekti në shkallë të gjerë në kontekstin kulturor kosovar përfaqësonte një nga hapat fillestarë dhe kyç për të siguruar që ndërhyrja të kuptohet qartë, të jetë e realizueshme dhe e aftë të gjenerojë të dhëna kuptimplote dhe përfaqësuese, veçanërisht për popullatat me status më të ulët socio-ekonomik në Kosovë.
Faza e parë e zbatimit u përqendrua në përzgjedhjen e një paneli të palëve të interesuara të përbërë nga informatorë përfaqësues, duke përfshirë psikologë klinikë, punonjës të kujdesit shëndetësor, ekspertë të shëndetit publik, punonjës socialë, profesionistë nga qendrat korrektuese për të mitur dhe individë me status të ulët socio-ekonomik. Të udhëhequr nga Korniza Konceptuale Integrative e Reconnected, u zhvilluan pesë punëtori me panelin e palëve të interesuara midis viteve 2024 dhe 2025. Punëtoritë u përqendruan në rafinimin e kornizës konceptuale integruese të projektit Reconnected përmes identifikimit dhe analizës së faktorëve kryesorë që ndikojnë në shëndetin mendor në kontekstin kosovar. Më konkretisht, ato u përqendruan në sfidat sociale dhe mjedisore, kushtet e jetesës, përcaktuesit socialë të shëndetit mendor, si dhe faktorët individualë dhe mënyrën se si këta bashkëveprojnë për të formësuar rezultatet e shëndetit mendor në popullatën me nivel të ulët socio-ekonomik.
Gjatë gjithë punëtorive, sfidat kryesore sociale të marra në konsideratë në përshtatjen e projektit të rilidhur dhe që do të merreshin në konsideratë në përzgjedhjen dhe hartimin e ndërhyrjeve përfshinin papunësinë, varfërinë, çështjet që lidhen me të rinjtë, migrimin, daljen në pension, kulturën dhe stigmën, sigurimin shëndetësor dhe rrethanat socio-politike. Ndër faktorët e identifikuar si bashkëveprues me shëndetin mendor, nga sfondi mjedisor, theksi u vu në kushtet e jetesës, ushqimin me cilësi të dobët, rënien ekonomike, uljen e shërbimeve të disponueshme, rënien e cilësisë së shërbimeve, konfliktet familjare dhe mungesën e aktiviteteve kuptimplote. Ndër përcaktuesit socialë të shëndetit mendor që u theksuan, theks i veçantë u vu në diskriminim, mungesën e kujdesit dhe mbështetjes, komunikimin e dobët, sjelljen antisociale, aksesin e pabarabartë në shërbime dhe mungesën e respektit social. Këta faktorë u konsideruan të rëndësishëm në formësimin e përvojave të shëndetit mendor të individëve, pasi ato ndikojnë si në disponueshmërinë ashtu edhe në cilësinë e sistemeve të mbështetjes sociale, si dhe në përfshirjen dhe mirëqenien e përgjithshme sociale brenda komunitetit. Ndër faktorët individualë të identifikuar ishin izolimi social, motivimi i ulët, mungesa e shpresës, shëndeti i dobët fizik, ndjenjat e turpit dhe vetëvlerësimi i ulët. Këta faktorë u konsideruan të rëndësishëm në të kuptuarit se si gjendjet personale psikologjike dhe fizike kontribuojnë në rezultatet e shëndetit mendor, veçanërisht kur kombinohen me faktorë stresues më të gjerë socialë dhe mjedisorë.
Palët e interesuara sugjeruan që faktorët e përshkruar më sipër janë më të lidhur ngushtë me rezultatet e shëndetit mendor, siç janë ankthi, depresioni dhe abuzimi me substancat, tek individët që jetojnë në sfonde të ulëta socio-ekonomike. Reflektimet që dalin nga procesi i bashkë-dizajnimit sugjerojnë që kjo kornizë konceptuale, së bashku me përshtatjet e propozuara, është përfaqësuese e kontekstit kosovar. Prandaj, duhet të merret në konsideratë me kujdes në përshtatjen kulturore dhe dixhitale të të gjitha materialeve të zbatimit, duke përfshirë rishikimin gjuhësor, si dhe në raportimin e gjetjeve si nga studimi vëzhgues i CEMA-s ashtu edhe nga studimi i rastësishëm, duke siguruar që si komponentët konceptualë ashtu edhe ata dixhitalë të ndërhyrjes të jenë në përputhje të përshtatshme me nevojat dhe realitetet lokale.
